ADHD wordt vaak uitgelegd in termen van druk zijn, snel afgeleid of moeite hebben met concentratie. Maar onder die zichtbare laag speelt zich iets veel fundamentelers af: een brein dat anders omgaat met dopamine, timing en ritme. En precies daar komen ook slaap, melatonine en motivatieproblemen samen.
In deze blog neem ik je mee in wat er in de hersenen gebeurt, waarom taken zonder beloning zo lastig zijn om te starten, wat medicatie wél (en niet) doet én hoe een zogenaamd dopaminemenu je kan helpen in het dagelijks leven.
Steeds meer onderzoek laat zien dat ADHD niet alleen een aandachtsprobleem is, maar ook een ritmeprobleem. Bij maar liefst 80% van de mensen met ADHD komen slaapproblemen voor. Vaak gaat het om een verlate slaapfase: je biologische klok staat later afgesteld dan gemiddeld.
Dat betekent:
Volgens psychiater en ADHD-/slaapexpert Sandra Kooij hebben ADHD en slaapproblemen waarschijnlijk een gedeelde oorsprong in het brein: een ontregelde biologische klok.
Belangrijk detail: slaap is niet “alleen maar” herstel. Slaap bepaalt de timing van álle andere processen in je lichaam, inclusief aandacht, energie, stemming en impulscontrole.
Melatonine: de dirigent van je biologische klok
Melatonine is het hormoon dat je lichaam vertelt: het is tijd om te gaan slapen. Bij mensen met ADHD komt die melatonine-aanmaak vaak te laat op gang. Soms wel één tot twee uur later dan bij mensen zonder ADHD.
Gevolg:
Interessant is dat mensen met ADD gemiddeld mínder slaapproblemen hebben. Bij hen start de melatonine-aanmaak vaak eerder. Dat roept een prikkelende vraag op:
Is hyperactiviteit soms een onbewuste manier om wakker te blijven en het dopaminesysteem aan te zwengelen?
Dopamine: motivatie, beloning en “aan gaan”
Dopamine is een neurotransmitter die een cruciale rol speelt bij:
Bij ADHD is het dopaminesysteem kwetsbaar. Niet per se omdat er altijd te weinig dopamine is, maar omdat dopamine:
Met name in de prefrontale cortex (het regelcentrum voor plannen, remmen en overzicht) geeft dit problemen.
Wat merk je daarvan?
En dit verklaart meteen een klassiek ADHD-fenomeen:
Zonder beloning of tijdsdruk komt het brein simpelweg niet in beweging.
Waarom uitstelgedrag geen luiheid is
Als een taak:
…dan levert die te weinig dopamine op om het brein te activeren. Het ADHD-brein wacht als het ware op een “dopamineprikkel” voordat het in actie kan komen.
Dat is geen gebrek aan wilskracht, maar neurobiologie.
Wat medicatie doet (en wat niet)
Stimulerende medicatie zoals methylfenidaat (Ritalin, Concerta) of dexamfetamine:
Gevolg:
Maar:
Medicatie herstelt geen verlate melatonine-aanmaak.
Slaapproblemen verdwijnen dus vaak niet vanzelf.
Daarom zie je regelmatig: overdag beter functioneren, maar ’s avonds nog steeds “aan” staan.
Melatonine als behandeling bij ADHD
Onderzoek (o.a. PsyQ / Parnassia Groep, FASE-studie) laat zien:
Belangrijke nuance:
Hoewel het biologische ritme vervroegde, veranderde het slaapgedrag vaak niet automatisch. Met andere woorden:
het lichaam kan eerder slapen, maar het gedrag volgt niet vanzelf.
Daarom is melatonine het meest effectief in combinatie met:
Het dopaminemenu: motivatie voeden zonder roofbouw
Omdat het ADHD-brein dopamine nodig heeft om te starten, helpt het om hier bewust en gezond mee om te gaan. Dat is waar het dopaminemenu om de hoek komt kijken.
Een dopaminemenu is een lijstje met activiteiten die op een duurzame manier dopamine stimuleren.
Voorbeelden:
Snelle boosters
Middelmatig
Langzaam maar voedend
Het idee is:
Niet wachten tot motivatie komt, maar dopamine actief uitnodigen.
Alles hangt samen
Bij ADHD staan dopamine, melatonine, slaap en gedrag niet los van elkaar. Het is één systeem. Als één onderdeel uit balans is, voel je dat overal.
Daarom vraagt ADHD vaak om:
Niet om harder je best doen, maar om slimmer afstemmen op hoe jouw brein werkt.
Bronnen